ارتباطات - كيوتو - دكتر يونس شكرخواه:

گفتگو با دكتر جيمز باكستر متخصص تاريخ نوين ژاپن در موسسه بين المللي مطالعات فرهنگي ژاپن.

شما سال‌هاست كه در باره ژاپن مطالعه و تحقيق مي‌كنيد. چه نكته‌اي چنين باعث جلب توجه شما نسبت به ژاپن شده است؟

در سال 1968 مطالعه رسمي خود را درباره ژاپن آغاز كردم. پيش از آن در سال 1963 براي اولين بار، و به همراه يك گروه دانش‌آموزي به ژاپن آمده بودم؛ در آستانه بيستمين سالگرد پايان جنگ جهاني دوم و درست پيش از بازيهاي المپيك توكيو. گرچه زمان بسيار كوتاه بود، ولي به شدت تحت تاثير هدفمند بودن و پويايي كشور ژاپن قرار گرفتم. آن زمان آغاز دوره  به اصطلاح ترقي در ژاپن بود و ژاپني‌ها خود را در قالب براي پيوستن دوباره  به جامعه بين المللي، پس از دوران طولاني انزوا پس از جنگ جهاني،  آماده مي‌كردند.

سپس براي دو سال به كره رفتم و سرانجام در سال 1968 مطالعات خود را درباره ژاپن آغاز كردم. در آن زمان، اقتصاد ژاپن بسيار خوب و درست در ميانه دوران پيشرفت خود بود، هر چند مدرن ژاپن نزد كشورهاي غيراروپايي ها و كشورهاي آمريكاي شمالي بسيار عجيب مي‌نمود. در واقع عاملي كه مرا به مطالعه ‍‍ژاپن جلب كرد، همين روند مدرن شدن ژاپن بود.

 

دو سال هم در كره جنوبي زندگي كرده‌ايد. جامعه كره را چگونه ديديد؟

كره جنوبي سال 1968 هم شباهتي به كره‌اي كه امروز مي‌شناسيم نداشت و دوران بازسازي پس از جنگ را از سر مي‌گذراند. گرچه آن روزها كره شمالي از نظر اقتصادي بسيار پيشرفته تر از كره جنوبي بود، اما آن‌ها هم به سرعت در حال پيشرفت و مدرن شدن بودند.

در مجموع به خاطر تجربه شخصي‌ام تجربه مدرن شدن ژاپن بيشتر مرا مجذوب خود كرد.ژاپن واقعا پديده‌اي منحصر به فرد بود و بي‌دليل نيست كه از آن زمان بسياري كشورها، همچون تايوان و سنگاپور و كشورهاي آسياي جنوب شرقي، پيشرفت اقتصادي و مدرن شدن ژاپن و غرب را الگوي خود قرار دادند.

الان هم به نظرتان منحصر به فرد است؟

بله هنوز هم. در واقع به لحاظ سرعت پيشرفت، ژاپن واقعا با كشورهاي ديگر متفاوت و بيشترشبيه غرب است.

به نظر شما چه عاملي باعث تمايز ژاپن از بقيه كشورهاي آسيايي شده و دليل پويايي آن چيست؟

مسلما دليل آن بسيار پيچيده است. برخي پشتكار ژاپني‌ها را دليل مي‌دانند و بعضي نظام اقتصادي، سياسي و اجتماعي ژاپن قبل از مدرن شدن. به باور اينان، بسياري از ارزش‌ها در ژاپن هممواره در جايگاه واقعي خود قرار داشتند، مثل ارزشهاي زمان توكوگاوا در ژاپن. در واقع، سطح سواد و تحصيلات، اقتصاد ژاپن را به طرز غير معمولي براي پيشرفت آماده كرد.

همان‌طور كه مي‌دانيد در اوايل قرن 19، متوسط طول عمر و استانداردهاي زندگي در ژاپن تفاوت چنداني با كشورهاي اروپايي نداشت و به‌هيچ‌وجه از آنها بدتر نبود. مي‌خواهم بگويم ژاپن پيش از قرن 19هم كشور واقعا پيشرفته اي محسوب مي شد و شرايط امروزين ادامه شرايط جامعه آن زمان و پيشرفت است.

اما پس از سال 1868 تغييرات در ژاپن رخ داد. بعضي از اين تغييرات مربوط به ماهيت رهبري ژاپن و نگرش آن نسبت به بحران و واكنش به آن بود. ژاپني‌ها نظاره گر شكست چين در برابر غربي‌ها بودند كه نتيجه‌اش از دست رفتن مقدار زيادي از قدرت و خودمختاري آن كشور شد. همچنين چيني‌ها كنترل خود را نظام صادرات و واردات، سيستم تعرفه گمركي و حتي مناطقي همچون هنگ‌كنگ و بنادر تجاري از دست دادند. رهبران ژاپن نظاره گر استعمار آسياي جنوب شرقي به دست غربي‌ها هم بودند و مي‌كوشيدند خود را از اين آسيب‌ها در امان نگه دارند. به همين خاطر به سرعت و هدفمند، تغيير را در جامعه و سيستم اداره كشور را نهادينه كردند. خلاصه كنم، رويكرد رهبري ‍ ژاپن به بحران، و پاسخ آن به بحران موتور پيشرفت ژاپن است.

 

افغانستان كشوری است با سابقه ۳۰ ساله جنگ داخلی و خارجی و خرابی‌های گسترده‌ای كه بازسازی آن‌ سال‌ها طول می‌كشد و زیرساخت‌هایی كه در این جنگ خانمان برانداز به كلی از بین رفته است.

اما افغانستان امروز، غیر از آن چیزی است كه رسانه‌های رسمی برای ما ترسیم می‌كنند.

در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، افغانستان ۴ اپراتور تلفن همراه خصوصی و یك اپراتور دولتی تلفن ثابت (كه قرار است آن هم به بخش خصوصی واگذار شود) دارد كه به جرات می‌توان گفت قیمت و كیفیت خدمات آنتن‌دهی آنان از ۲ اپراتور تلفن همراه ایران بیشتر است و تقریبا بیش از ۸۰ درصد از مساحت كل این كشور پهناور و صعب‌العبور را تحت پوشش خود دارند.

وجود این بستر ارتباطی، در كنار سیاست‌های توسعه‌ای این كشور و از همه مهم‌تر تفكرات آگاهانه، توسعه‌گرا و هوشمندانه مدیران عالی دولت و به‌خصوص مدیران وزارت ICT افغانستان و استفاده از تجربیات اثبات شده جهانی، باعث شده است كه به خوبی نیاز افغانستان توسعه یافته را در دنیای آینده درك كنند و برای آن برنامه‌ریزی كنند.

افغان‌ها به خوبی فهمیده‌اند كه یكی از راه‌های كم‌كردن خلأ دیجیتال و توسعه اقتصادی و اجتماعی، برقراری حداكثر ارتباط با جهان خارج است و اینترنت آن هم از نوع پرسرعتش بهترین، ارزان‌ترین و كاراترین ابزار است.

مدیران وزارت مخابرات افغانستان به خوبی درك كرده‌اند كه هرچه برای توسعه كیفیت، افزایش امكان و سهولت دسترسی عموم مردم افغانستان به اینترنت سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی كنند منافعی بسیار بیشتر را به دست خواهند آورد و به همین خاطر در تلاشند تا ظرف ۲ سال آینده برای همه مردم امكان دسترسی به اینترنت را فراهم نمایند.

اینترنت معمولي

تقریبا در همه شهرهای افغانستان و همه ادارات و سازمان‌های دولتی دسترسی به اینترنت وجود دارد. سرعت اینترنت نیز بالاست. شركت افغان تلكام كه اپراتور دولتی تلفن ثابت این كشور است، امكان استفاده از اینترنت ۲۴ ساعته را برای همه كاربران تلفن ثابت روی همان تلفن با قیمتی برابر ۲۰ هزار تومان برای حداقل ۱۲۸ كیلوبایت بر ثانیه فراهم كرده است.

اینترنت روی موبایل:

از چند ماه قبل، اپراتورهای خصوصی موبایل خدمات GPRS برای دسترسی به اینترنت را در روی گوشی تلفن‌های همراه مردم در شهرهای بزرگ برای سرعت ۱۲۸ كیلو بایت و قیمت ۱۸ هزار تومان فراهم ساخته‌اند.

گسترش وسایل ارتباط جمعی و افزایش ارتباط با فرهنگ های گوناگون

 

 همان طور که گفته شد، باید به گونه ای عمل شود که مردم ایران با فرهنگ های کشورهای مختلف آشنا شوند و این کار، باید به صورتی منصفانه و بدون پیش داوری صورت گیرد. برای انجام چنین امری، مجموعه کارهای زیر می تواند صورت گیرد.

 

 آشنایی با تاریخ و فرهنگ کشورهای مختلف در دروس مدارس: جای خالی آشنایی با تاریخ و فرهنگ کشورهای مختلف جهان، بالاخص اروپا، در کتب تاریخ مدارس ایران به شدت حس می شود. این کمبود در دبیرستان در شاخه های ریاضی فیزیک و علوم تجربی به شدت شدید است، جایی که کمتر دانشجویی از روند فرایند های تاریخی و ظهور مدرنیته آگاه است. جا دارد به  تعداد کتاب های درسی تاریخ افزوده شود (که در بسیاری از کشورهای اروپایی نسبت به ایران، بیشتربه آن می پردازند) و همچنین محتوای این کتاب ها مورد بازنگری قرار گیرد و قسمتی ازاین کتابها به تاریخ جهان، بالاخص تاریخ اروپا بعد از رنسانس، که به نوعی سرمنشا دنیای مدرن است، اختصاص یابد. جدا از مورد ذکر شده، در مرحله بعد و اگر امکاناتش فراهم بود شاید بهتر باشد در کتاب های جغرافیا و اجتماعی، بیشتر از آداب و رسوم کشورهای دیگر گفته شود. در کنار دولت، مدارس و موسسات خصوصی نیز می توانند با برپایی دوره ها و سمینارهایی به ارتقا دانش عمومی در مورد تاریخ و فرهنگ کشورهای مختلف بپردازند. به طور مثال در موسسات آموزش زبان، در کنار آموزش زبان، می توان تا حد ممکن دانشجویان را با فرهنگ کشورهای صاحب زبان مربوطه، آشنا کرد.  

 

اهمیت دادن بیشتر به علوم انسانی: متاسفانه در ایران استعداد ها به رشته هایی جذب می شوند که آنچنان استراتژیک نیستند. در یک جامعه سالم باید استعدادها طوری در رشته های مختلف تقسیم شوند که در رشته هایی که تاثیر زیادی بر جامعه دارند، تعداد بیشتری آدم های با استعداد جذب شوند؛ البته مسلماً هر رشته ای به حضور افراد مستعد و باهوش نیازمند است. در حالی که در ایران، بسیاری از خوش استعداد ترین آدم های جامعه جذب رشته های مهندسی می شوند که قرار است چرخ دنده های کارخانه ها باشند، جای خالی انسانهای پراستعداد در رشته های علوم انسانی و مدیریتی که ساختارهای اصلی جامعه را تبیین می کنند و مدیران جامعه اند، به شدت حس می شود. جا دارد که در کتابهای درسی مدارس (به طور مثال کتابهای فارسی) در کنار مطرح کردن دانشمندان علوم طبیعی، بیشتر از دانشمندان علوم انسانی  و مصلحان کشورهای مختلف دنیا گفته شود. بسیاری از ارزش گذاری ها و اطلاعات عمومی جامعه ایران توسط کتابهای فارسی تولید می شود؛ در نتیجه باید محتوای این کتابها مورد بازنگری جدی قرار گیرد.  

  

گسترش اینترنت: یکی از راه های امکان آشنایی دادن با فرهنگ های مختلف ، گسترش اینترنت است. گسترش اینترنت بدون محدودیت می تواند راه را برای ورود افکار متفاوت به کشور باز کند. وجود صدها هزار وبسایت و وبلاگ فارسی امکان انتخاب را به کاربرهای اینترنتی ایرانی می دهد. نگرانی از دسترسی نوجوانان به پورنوگرافی در اینترنت می تواند با آموزش نرم افزارهای کنترلی به والدین تا حد قابل ملاحظه ای حل شود و کلاً کنترل اینترنت جوانان، به عهده پدر و مادرها و مسؤولان مدارس باشد. در کنارایجاد تسهیلات، دولت می تواند با وضع قوانین اینترنت، زمینه را برای حفاظت از حریم شخصی و تسهیل تجارت الکترونیک ، فراهم نماید؛ که افزایش درآمد کارهای اینترنتی، توسعه اینترنت را نیز در پی دارد. جدا از این، بخش خصوصی نیز می تواند تسهیلاتی برای کارکنان خود در دسترسی به اینترنت چه در خانه و چه در محیط کارایجاد کند.

 

 پخش و توزیع فیلم های فرهنگ های گوناگون و همچنین ایجاد تلویزیون های خصوصی: در ایران متاسفانه فیلم های خارجی با تغییر در تلویزیون پخش می شود. این تغییر به دو صورت روی می دهد. یک، حذف قسمتی از داستان فیلم و دو، با دوبله کردن فیلم به سبک فرهنگ ایرانی است. یعنی بیننده به این علت که داستان فیلم عوض شده است و همچنین اینکه دوبله گر به شدت با لحن خودش تداعی کننده فرهنگ ایران است، متوجه فرهنگ پشت جریانات فیلم نمی شود. جدا از این چه فیلم های خارجی که از تلویزیون پخش می شود و چه آنچه توسط مردم دست به دست می شود، اکثریت، فیلم های تولیدی آمریکا هستند و جای خالی فیلم های اروپایی و آمریکای لاتین به شدت محسوس است. جدا از این با کمک به خصوصی سازی تلویزیون، می توان پویایی بیشتری در محصولات فرهنگی تلویزیون ایجاد کرد و قدرت انتخاب به بینندگان داد. 

  

تسهیل توریسم: هم اکنون ایران با داشتن جاذبه های بی نظیر تاریخی، نتوانسته است تعداد قابل ملاحظه ای گردشگر خارجی به ایران جذب کند. در صورتی که شرایط به گونه ای باشد که گردشگرهای فراوانی به ایران جذب شوند آنان فرهنگ خود را به ایران می آورند و این شانس برای توده مردم فراهم می شود که بدون واسطه با فرهنگ های کشورهای دیگر آشنا شوند.

 

 در کنار این امر، هم اکنون هم به دلایل مالی و هم سخت گیری های ویزایی اکثریت کشورها نسبت به ایرانیان، امکان سفر با مقاصد توریستی برای دیدن کشورهای مترقی دنیا برای اکثریت جامعه ایران وجود ندارد. یک ایرانی برای ورود به همه کشورها، به جز معدود کشورهایی چون ترکیه، احتیاج به ویزا دارد که همین، خود به عنوان مانعی گسترده در مسافرت خارجی ایرانیان خودنمایی می کند.

 

 

 

با اینکه غالب مطلب، در مورد جامعه ایران بود ولی راه حل های خرد ارایه شده، برای جوامع دیگر ایرانی مقیم خارج کشور هم قابل اجراست. همان طور که قبلا گفته شد، ریشه بسیاری از مشکلات جوامع ایرانی، فرهنگی است. با ارتقا فرهنگی ایران، زمینه برای پیشرفت همه جانبه ایران در همه زمینه ها، از جمله زمینه های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی فراهم می گردد. راه حل های گفته شده، بالاخص در بخش ریز مقیاس، از طرف اکثریت خوانندگان این مقاله قابلیت اجرا دارد. جا دارد که با انجام وظایف اجتماعی خود نسبت به باقی جامعه ایرانی پیرامونمان، زمینه را برای اعتلای هویت ایرانی، فراهم نماییم. 

 

در اینجا وظیفه خود می دانم که از همه دوستانی که به هر وجه ممکن در نقش بستن مطالب فوق  دستی داشته اند تشکر کنم. هم آنانی که با هم صحبتی هایشان در آفرینش این افکار نقش داشته اند، هم آنانی که نظرات سازنده شان را با من، چه در مورد مقاله قبلی و چه این مقاله، مطرح کرده اند و هم آنانی که من را در نوشتن این مطلب تشویق کرده اند.

 

 برای طرح نظراتتان به این پیوند مراجعه کنید:

 

 http://www.hanifworld.com/tellme.htm

نویسنده:حنیف بیات

مدتها پيش در خدمت دوست عزيزي كه در فرانسه تحصيل ميكرد بودم. پس از صحبتهاي متفرقه از او پرسيدم "اين مدت كه آنجا بودي چه تفاوتي بين رفتار كاري  ما با آنها  وجود دارد؟"  آنچه آن دوست بر آن تاكيد زيادي كرد عادت ما ايرانيان به انجام با عجله كارها در ساعات پاياني مهلت مقرر بود.

به اين ترتيب كه اگر براي انجام يك كار سه ماه زمان داشته باشيم ما ايرانيها معمولا در دو ماه اول كمي به موضوع فكر ميكنيم. در سه هفته اول ماه سوم با نگراني به موضوع فكر ميكنم و در هفته آخر ماه سوم  با استرس و عجله مشغول انجام كار ميشويم. اگر تصور ميكنيد  اينچنين نيست اول به خودتان بعد به اطرافيانتان نگاه كنيد، به رفتار دستگاههاي دولتي نگاه كنيد كه برآيند عادات شخصي ما هستند. در اكثر قريب به اتفاق موارد ملاحظه خواهيد نمود انجام يك حركت به دقيقه مشهور نود موكول ميشود.

 شايد اين عادت جمعي ما  حاصل نظام آموزشي ما باشد. جاييكه امتحانات پايان ترم( يا ثلث) بيشترين اهميت را داشتند ودانش آموزان و دانشجويان ايراني هم غالبا شب امتحاني شدند.شايد هم علاقه ما به هيجان و استرس و ترس مسبب اين رفتار است.در هر صورت تصور نكنيد رها شدن از اين عادت آسان است. چراكه عاداتي از اين دست به تمثيل با گوشت و خون ما سرشته شده اند.